Alisher Usmanow ucieleśnia złożoną historię transformacji postsowieckiej – uzbecki chłopak z prowincji, który przeszedł przez więzienie, zbudował gigantyczne imperium surowcowe i technologiczne, a dziś, mimo międzynarodowych sankcji, pozostaje jednym z najbogatszych i najbardziej wpływowych ludzi regionu. Jego fortuna, według aktualnych szacunków Forbes z czerwca 2026 roku oscylująca wokół 13,8 miliarda dolarów, opiera się przede wszystkim na udziale w USM Holdings i Metalloinvest, ale sięga też telekomunikacji, mediów oraz wczesnych, niezwykle trafnych inwestycji w globalne giganty technologii.
Jednocześnie to historia człowieka o głębokiej pasji do szermierki, który przez lata inwestował setki milionów w rozwój tego sportu na świecie, a w 2024 roku ponownie został wybrany prezydentem Międzynarodowej Federacji Szermierczej, choć sytuacja wokół tej funkcji szybko stała się burzliwa. Sankcje nałożone w 2022 roku przez Unię Europejską, Wielką Brytanię i Stany Zjednoczone za bliskie związki z rosyjską elitą władzy nie sparaliżowały jego rdzennych rosyjskich aktywów, które nadal generują zyski, a sam Usmanow w 2022 roku przeniósł się do Taszkentu, gdzie angażuje się w duże projekty kulturalne i edukacyjne Uzbekistanu.
Jego droga od deficytowych plastikowych torebek w latach 80. do roli kluczowego gracza w metalurgii, górnictwie i technologii pokazuje niezwykłą zdolność adaptacji do chaosu transformacji ustrojowej, ale też rodzi pytania o granice między biznesową genialnością a politycznymi powiązaniami w regionie, gdzie te dwie sfery często się przenikają.
Wczesne lata w Chust i dramatyczny zwrot w 1980 roku
W małym uzbeckim miasteczku Chust, w regionie Namangan, 9 września 1953 roku przyszedł na świat Alisher Burkhanovich Usmanov. Dzieciństwo spędził w Taszkencie, gdzie jego ojciec pracował jako prokurator państwowy, a matka uczyła języka rosyjskiego – to dawało rodzinie pewien komfort w realiach sowieckiego Uzbekistanu. Młody Alisher marzył o karierze dyplomatycznej. W 1975 roku dostał się na Moskiewski Państwowy Instytut Stosunków Międzynarodowych (MGIMO), który ukończył rok później z dyplomem z prawa międzynarodowego.
Los jednak szybko zgotował mu ciężką próbę. W sierpniu 1980 roku, mając zaledwie 26 lat, Usmanow został aresztowany przez wojskowy trybunał uzbecki pod zarzutami oszustwa, korupcji i kradzieży mienia państwowego – miał rzekomo wymuszać pieniądze od oficera armii. Skazano go na osiem lat łagru. Odbył około sześciu lat kary w odległym uzbeckim więzieniu. W lipcu 2000 roku Sąd Najwyższy Uzbekistanu unieważnił wyrok, uznając go za niesłuszny i oparty na sfabrykowanych dowodach – Usmanow został oficjalnie zrehabilitowany.
Zachodnie media i niektórzy dyplomaci, jak były ambasador brytyjski Craig Murray, podnosili w późniejszych latach wątpliwości co do okoliczności tamtych wydarzeń i sugerowali powiązania z nieformalnymi strukturami władzy w czasach sowieckich. Usmanow konsekwentnie podkreślał swoją niewinność, a oficjalna rehabilitacja pozostała faktem prawnym. To doświadczenie więzienia i późniejsze oczyszczenie z zarzutów ukształtowało jego determinację i ostrożność w nawigowaniu po skomplikowanym postsowieckim krajobrazie biznesowym.
Od plastikowych torebek do pierwszych milionów
Koniec lat 80. przyniósł Usmanowowi pierwszą realną szansę. W Związku Sowieckim zwykła plastikowa torebka była towarem deficytowym – ludzie prali je i używali wielokrotnie. Usmanow założył spółdzielnię Agroplast i zaczął produkować te proste, ale niezwykle potrzebne przedmioty. Szybko stał się milionerem w dolarach, co w tamtych realiach było rzadkością i wymagało nie tylko przedsiębiorczości, ale też umiejętności poruszania się w szarej strefie gospodarki schyłkowego ZSRR.
Lata 90. to czas budowania pozycji w moskiewskich strukturach finansowych i przemysłowych. Pracował m.in. w Intercross, Interfin, MAPO-Bank, a później w strukturach Gazpromu – jako pierwszy zastępca dyrektora generalnego Gazprominvestholdingu. To tam brał udział w przejęciach kluczowych aktywów gazowych i przemysłowych, w tym udziałów w Severneftegazprom czy Stroytransgaz. Doświadczenie w Gazpromie dało mu wiedzę o wielkich przepływach kapitału i polityce surowcowej Rosji.
W 1999–2000 roku razem z partnerami, m.in. Wasilijem Anisimovem, stworzył podwaliny pod Metalloinvest – holding, który skupił najważniejsze aktywa górniczo-hutnicze Rosji: Lebedinsky GOK, Mikhailovsky GOK, Oskolski Zakład Elektrometalurgiczny. Strategia była prosta i skuteczna: kupować aktywa na wtórnym rynku, unikać ryzykownych pożyczek na akcje z prywatyzacji. To podejście pozwoliło zbudować stabilną bazę, która przetrwała kolejne kryzysy.
Imperium USM Holdings – stal, miedź, telekomunikacja i technologia
W 2013 roku Usmanow wraz z partnerami (m.in. Farhadem Moshirim i Andriejem Skochem) skonsolidował swoje aktywa w USM Holdings, gdzie zachował około 49% udziałów. To właśnie ten holding stał się sercem jego imperium.
Oto kluczowe filary, które tworzą jego siłę ekonomiczną:
| Aktywo | Opis i historia | Znaczenie w 2026 roku |
|---|---|---|
| Metalloinvest | Największy producent rudy żelaza w Rosji; kopalnie Lebedinsky i Mikhailovsky, zakłady hutnicze; sprzedano Ural Steel w 2022 | Główny generator zysków; eksport do Azji i Bliskiego Wschodu po zmianach rynkowych |
| Udokan Copper | Jedno z największych niezagospodarowanych złóż miedzi na świecie; licencja kupiona w 2008 za ok. 500 mln USD; wydobycie od 2020 | Perspektywiczny projekt – potencjał 125 tys. ton miedzi rocznie po pełnym uruchomieniu |
| MegaFon | Jeden z największych operatorów telekomunikacyjnych w Rosji; przejęty przez afiliowane spółki USM w 2012 | Stabilny dochód z rynku rosyjskiego; sponsoring sportowy |
| Inwestycje technologiczne | Wczesne udziały w Facebooku (sprzedane z zyskiem), Twitterze, Alibaba, Xiaomi, JD.com via Mail.ru / DST Global | Historyczne zyski; nadal udziały w wybranych projektach tech i e-commerce |
Według analiz branżowych i raportów spółek, rdzeń imperium – Metalloinvest – nadal działa efektywnie, choć sankcje wpłynęły na kierunki eksportu i dostęp do niektórych technologii. Usmanow przeniósł się do Taszkentu w 2022 roku i rozwija tam powiązania biznesowe oraz filantropijne, w tym duże wsparcie dla Centrum Cywilizacji Islamskiej, które otwarto w marcu 2026 roku.
Inwestycje w technologię pokazały jego dalekowzroczność. Jeszcze w 2008–2011 roku poprzez struktury Mail.ru i DST Global lokował setki milionów dolarów w Facebooka, Twittera czy Alibaba – transakcje, które później przyniosły miliardowe zwroty. To nie był przypadek, lecz efekt głębokiego zrozumienia, jak internet zmieni globalną gospodarkę.
Pasja do szermierki – od zawodnika do prezydenta federacji światowej
Usmanow nie tylko inwestuje w sport – sam był szermierzem szablistą reprezentującym uzbecką republikę sowiecką. Ta pasja stała się jedną z najważniejszych nici jego życia publicznego. W 2001 roku został prezydentem Rosyjskiej Federacji Szermierczej, a w 2005 – Europejskiej Konfederacji Szermierczej.
W 2008 roku wybrano go prezydentem Międzynarodowej Federacji Szermierczej (FIE). Przez kolejne kadencje (re elekcje w 2012, 2016, 2021) zainwestował w rozwój szermierki ponad 100 milionów dolarów – od rozbudowy programu olimpijskiego po wsparcie federacji narodowych. Budżet FIE wzrósł z kilku do ponad 20 milionów dolarów rocznie. W 2020 roku, w czasie pandemii, przeznaczył dodatkowe środki na pomoc sportowcom.
Sankcje z 2022 roku zmusiły go do zawieszenia obowiązków. Jednak w listopadzie 2024 roku, podczas kongresu w Taszkencie, ponownie wybrano go prezydentem FIE – decyzja kontrowersyjna, oprotestowana m.in. przez Ukrainę. Kilka dni później Usmanow sam zawiesił wykonywanie funkcji, a federacją ponownie kierowali interimowi prezesi. Sytuacja pokazuje, jak bardzo sport i wielka polityka splatają się wokół jego osoby – z jednej strony ogromne zasługi dla szermierki, z drugiej presja geopolityczna.
Piłka nożna: Arsenal, Everton i strategiczne inwestycje
W 2007 roku Usmanow, wspólnie z Farhadem Moshirim, wszedł do Arsenalu – kupił początkowo 14,6% akcji za 75 milionów funtów. Stopniowo zwiększał udział do ponad 30%. Był aktywnym inwestorem, krytykował zarząd w otwartym liście w 2012 roku. W sierpniu 2018 roku sprzedał całość udziałów Stanowi Kroenke za około 550 milionów funtów – transakcja uznana za jedną z najbardziej udanych w jego portfolio sportowym.
Równolegle przez struktury USM i MegaFon angażował się w Everton – sponsoring nazwy boiska treningowego Finch Farm (umowa na 15+ milionów dolarów), sponsoring rękawów koszulek i wsparcie drużyny kobiecej. Nawet po nałożeniu sankcji niektóre umowy trwały do 2022 roku. To pokazuje, jak Usmanow wykorzystywał biznes sportowy nie tylko do promocji, ale też do budowania relacji międzynarodowych.
Sankcje, kontrowersje i odporność imperium
Marzec 2022 roku przyniósł falę sankcji – UK, UE, USA uznały Usmanowa za „osobę zaangażowaną” ze względu na powiązania z Władimirem Putinem i wsparcie dla rosyjskiej polityki. Zamrożono aktywa, nałożono zakaz wjazdu. Usmanow wcześniej przeniósł wiele nieruchomości do nieodwołalnych trustów, co pozwoliło częściowo ochronić majątek przed bezpośrednim przejęciem.
Rdzenne rosyjskie aktywa – Metalloinvest, MegaFon – nadal funkcjonują, choć pod presją. Sankcje dotknęły bardziej sieci facilitatorów i transakcji międzynarodowych niż codzienną działalność wydobywczą w Rosji. W 2025–2026 roku pojawiały się sygnały o próbach delistingu Usmanowa z niektórych list unijnych (m.in. przez dyplomację Uzbekistanu i Słowacji), ale na stan czerwiec 2026 jego status sankcyjny w kluczowych jurysdykcjach pozostawał aktywny.
W styczniu 2026 roku Usmanow wygrał proces sądowy przeciwko niemieckiemu dziennikowi „Frankfurter Allgemeine Zeitung” – sąd uznał część publikacji za naruszające dobre imię. To jeden z nielicznych publicznych sukcesów prawnych w tym okresie.
Życie prywatne, filantropia i powrót do Taszkentu
Usmanow był żonaty z Iriną Viner, słynną trenerką gimnastyki artystycznej – związek trwał od lat 90. do około 2022 roku. Ma dzieci i pasierbów, w tym związanych z biznesem nieruchomościowym. W 2020 roku zapowiedział, że po jego odejściu około 50% aktywów trafi do rodziny, a 50% do kadry zarządzającej USM – to rzadki w postsowieckim biznesie przykład planowania sukcesji.
Filantropia to nie tylko szermierka. Wspierał projekty kulturalne, edukacyjne i medyczne – od pomocy Sardynii w czasie COVID po finansowanie wielkich przedsięwzięć w Uzbekistanie. Otwarcie w marcu 2026 roku Centrum Cywilizacji Islamskiej w Taszkencie, jednego z największych tego typu obiektów na świecie, odbyło się z istotnym udziałem jego środków. Prezydent Uzbekistanu Shavkat Mirziyoyev publicznie podziękował Usmanowowi za zaangażowanie.
Dziś, mieszkając w Taszkencie, Usmanow balansuje między rosyjskimi korzeniami biznesowymi a nowymi możliwościami w Azji Centralnej. Jego historia nie jest czarno-biała – to opowieść o przetrwaniu, ambicji i umiejętności budowania trwałych struktur w świecie, gdzie polityka i gospodarka są ze sobą nierozerwalnie splecione.
Jego imperium nadal generuje miliardy, szermierka światowa pamięta jego wkład, a pytanie o to, jak potoczą się losy USM Holdings i Metalloinvest w kolejnych latach, pozostaje otwarte – tak jak otwarta pozostaje historia człowieka, który z deficytowej torebki stworzył globalną potęgę.
