Szkocja nie jest członkiem Unii Europejskiej. Razem z całym Zjednoczonym Królestwem opuściła wspólnotę 31 stycznia 2020 roku, a pełne skutki Brexitu weszły w życie 1 stycznia 2021 roku. Mimo że w referendum z 23 czerwca 2016 roku aż 62 procent Szkotów – dokładnie 1 661 191 osób – zagłosowało za pozostaniem, decyzja o wyjściu zapadła na poziomie całego państwa i Szkocja musiała podążyć tą samą drogą co Anglia, Walia i Irlandia Północna.
Ta rozbieżność między wyraźną wolą mieszkańców północnej części wyspy a wynikiem ogólnokrajowym stała się iskrą, która do dziś rozpala szkocką scenę polityczną. Rząd w Edynburgu, niezależnie od zmieniających się twarzy na stanowisku pierwszego ministra, konsekwentnie powtarza, że najlepszą i jedyną realną drogą powrotu do europejskiej rodziny jest najpierw uzyskanie niepodległości, a dopiero potem złożenie formalnego wniosku akcesyjnego do Brukseli.
W 2026 roku Szkocja pozostaje więc poza strukturami Unii, choć jednocześnie intensywnie pracuje nad minimalizowaniem szkód Brexitu i przygotowaniem gruntu pod ewentualny przyszły powrót. Dla zwykłych ludzi – przedsiębiorców eksportujących łososia, studentów marzących o Erasmusie, artystów jeżdżących na tournee czy rodzin planujących wakacje – ten stan rzeczy oznacza konkretne, codzienne ograniczenia, których nie było jeszcze dekadę temu.
Historia napięć, które nie gasną
Wszystko zaczęło się znacznie wcześniej niż Brexit. W 2014 roku Szkoci zagłosowali w referendum niepodległościowym i większością 55,3 procent zdecydowali, że chcą pozostać częścią Zjednoczonego Królestwa. Dwa lata później, w czerwcu 2016, niemal dokładnie ci sami ludzie – w każdym z 32 okręgów samorządowych – powiedzieli „zostańmy w Europie”. Różnica była dramatyczna: 62 procent za pozostaniem w UE wobec 38 procent za wyjściem.
Te liczby opowiadają historię głębokiego rozdarcia tożsamościowego. Dla wielu Szkotów Unia Europejska nie była odległą biurokracją z Brukseli, lecz realną szansą na większą autonomię wobec Londynu, dostęp do funduszy strukturalnych, swobodny przepływ ludzi i towarów oraz poczucie przynależności do szerszej europejskiej wspólnoty wartości. Gdy wynik referendum z 2016 roku okazał się inny niż ten, którego oczekiwano na północ od granicy z Anglią, natychmiast pojawiły się głosy, że Szkocja została „wypchnięta” z UE wbrew własnej woli.
Rząd szkocki, wówczas pod wodzą Nicoli Sturgeon, a później Johna Swinneya, zaczął konsekwentnie budować narrację, że Brexit narusza demokratyczny mandat wyrażony przez mieszkańców. W kolejnych latach szkocki parlament wielokrotnie odrzucał kolejne wersje umów brexitowych przygotowywanych w Westminsterze. Jednocześnie w społeczeństwie rosło poczucie, że Szkocja ma inną, bardziej proeuropejską wizję swojej przyszłości niż reszta kraju.
Aktualny status w 2026 roku – fakty bez ozdobników
Na dzień dzisiejszy Szkocja nie posiada żadnego specjalnego statusu w Unii Europejskiej. Nie jest członkiem, nie należy do Europejskiego Obszaru Gospodarczego ani do Schengen. Wszystkie relacje z UE odbywają się wyłącznie poprzez ramy prawne wynegocjowane między Wielką Brytanią a Unią – przede wszystkim Umowę o handlu i współpracy z 2020 roku oraz późniejsze porozumienia, w tym te przedłużone w 2025 roku dotyczące rybołówstwa do 2038 roku.
Oficjalne stanowisko rządu szkockiego pozostaje niezmienne: najlepszą przyszłością dla kraju jest niepodległość, a następnie szybki powrót do UE. W opublikowanym w 2023 roku dokumencie „Building a New Scotland: an independent Scotland in the EU” szkocki rząd szczegółowo opisał, jak wyobraża sobie członkostwo – z pełnym udziałem w jednolitym rynku, programach edukacyjnych, współpracy naukowej i polityce klimatycznej. W styczniu 2025 roku ten sam rząd opublikował raport szacujący, że bariery handlowe wynikające z Brexitu obniżą szkockie PKB o co najmniej 4 miliardy funtów w długim okresie.
W maju 2026 roku, po wyborach do szkockiego parlamentu, SNP wraz z Zielonymi dysponują większością mandatów opowiadających się za niepodległością. Pierwszy minister John Swinney zapowiedział rozpoczęcie rozmów z rządem Keira Starmera w Londynie na temat organizacji nowego referendum niepodległościowego – możliwego, według deklaracji, już w 2028 roku. Londyn na razie odmawia, powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z 2022 roku, który stwierdził, że Holyrood nie ma kompetencji do jednostronnego rozpisania takiego głosowania.
Gospodarka i codzienne życie pod presją Brexitu
Brexit nie jest abstrakcyjnym pojęciem dla szkockich rybaków, hodowców bydła czy właścicieli destylarni whisky. Szkocja eksportuje do Unii Europejskiej ogromne ilości łososia, wołowiny, whisky i produktów mlecznych. Po 2021 roku pojawiły się nowe formalności celne, kontrole weterynaryjne i opóźnienia w dostawach. Firmy musiały zatrudniać dodatkowych specjalistów od dokumentacji eksportowej albo ograniczać skalę działalności.
Jeszcze boleśniej odczuły to uniwersytety. Przed Brexitem szkoccy studenci masowo korzystali z programu Erasmus+, a uczelnie przyciągały tysiące Europejczyków. Po wyjściu z UE Szkocja straciła automatyczny dostęp do tych funduszy. Wprowadzono krajowy program Turing, ale jego skala i zasięg są znacznie mniejsze. Młodzi ludzie mówią wprost: drzwi, które kiedyś otwierały się szeroko, teraz wymagają dodatkowych starań i pieniędzy.
Dla zwykłych mieszkańców oznacza to również zmiany w podróżach. Choć krótkie wizyty turystyczne z Polski do Szkocji nadal są możliwe bez wizy, to dłuższy pobyt, praca czy studia wymagają spełnienia nowych warunków imigracyjnych. Wielu Polaków, którzy osiedlili się w Szkocji przed 2021 rokiem, musiało ubiegać się o status osiedleńczy w ramach EU Settlement Scheme. Ci, którzy tego nie zrobili na czas, dziś stoją przed znacznie bardziej skomplikowaną procedurą.
Droga do powrotu – niepodległość najpierw, akcesja później
Jeśli Szkocja kiedykolwiek miałaby wrócić do Unii Europejskiej jako niezależne państwo, musiałaby przejść standardową procedurę akcesyjną opisaną w artykule 49 Traktatu o Unii Europejskiej. Najpierw potrzebna jest zgoda wszystkich 27 państw członkowskich na rozpoczęcie negocjacji. Potem długi proces dostosowania prawa – 35 rozdziałów negocjacyjnych, w tym rolnictwo, rybołówstwo, wymiar sprawiedliwości, polityka zagraniczna i bezpieczeństwo.
Eksperci szacują, że cały proces – od uzyskania niepodległości do pełnego członkostwa – mógłby zająć od pięciu do dziesięciu lat. Dodatkowym wyzwaniem jest kwestia waluty. Niezależna Szkocja najprawdopodobniej musiałaby w pewnym momencie przyjąć euro, choć na początku mogłaby przez kilka lat korzystać z funta szterlinga lub własnej waluty. Hiszpania, obawiając się precedensu dla Katalonii, już sygnalizowała w przeszłości, że może być sceptyczna wobec szybkiej akcesji Szkocji.
Mimo tych przeszkód szkocki rząd wierzy, że członkostwo w UE dałoby krajowi znacznie większe bezpieczeństwo gospodarcze i polityczne niż pozostawanie w obecnym układzie z Londynem. W raportach i wystąpieniach publicznych podkreśla się korzyści z dostępu do jednolitego rynku, funduszy spójności, programów badawczych i wspólnej polityki klimatycznej.
Praktyczne wskazówki dla tych, którzy chcą zrozumieć rzeczywistość
Jeśli planujesz podróż do Szkocji lub zastanawiasz się nad dłuższym pobytem, warto pamiętać o kilku rzeczach:
- Krótkie wizyty turystyczne (do 6 miesięcy) są możliwe bez wizy dla obywateli Polski, ale od 2025 roku wprowadzono system elektronicznej autoryzacji podróży (ETA) – trzeba ją uzyskać online przed wylotem.
- Praca i studia wymagają odpowiednich wiz lub pozwoleń. Szkockie uniwersytety nadal przyjmują studentów z UE, ale czesne i warunki finansowe są inne niż przed Brexitem.
- Jeśli prowadzisz firmę i chcesz eksportować do Szkocji lub stamtąd importować, przygotuj się na dodatkowe formalności celne i certyfikaty sanitarne – szczególnie w przypadku produktów spożywczych i zwierzęcych.
- Szkocja nadal jest bardzo przyjaźnie nastawiona do Europejczyków kulturowo i społecznie. W Edynburgu, Glasgow czy Aberdeen spotkasz mnóstwo osób, które z nostalgią wspominają czasy swobodnego przepływu i aktywnie wspierają ideę powrotu do UE.
Tożsamość, która nie zniknęła
Najciekawsze jest to, że mimo formalnego wyjścia z Unii Europejskiej szkocka tożsamość europejska nie uległa erozji. W badaniach opinii publicznej z 2025 i 2026 roku regularnie pojawia się wynik, że około 70-73 procent Szkotów chciałoby, aby Wielka Brytania jako całość wróciła do UE. Poparcie dla niepodległości oscyluje wokół 44-47 procent – wciąż za mało na zwycięstwo w referendum, ale wystarczająco dużo, by utrzymywać temat na agendzie politycznej.
Szkocja pozostaje krajem o silnych więziach kulturowych z kontynentem. Festiwale muzyczne, wymiana akademicka, współpraca w dziedzinie energii odnawialnej i ochrony środowiska – wszystko to trwa, choć w bardziej skomplikowanej formie niż przed 2021 rokiem. Wielu Szkotów traktuje europejskość nie jako kwestię formalnego członkostwa, lecz jako część swojej historii, wartości i codziennych wyborów życiowych.
W 2026 roku pytanie „Czy Szkocja jest w UE?” ma więc prostą odpowiedź: nie. Ale pytanie „Czy Szkocja chce być w UE?” – i czy jest gotowa podjąć polityczne ryzyko, by tam wrócić – pozostaje jednym z najbardziej żywych i otwartych wątków współczesnej europejskiej polityki. Rozmowa o tym dopiero nabiera tempa.
