Gertruda Uścińska to postać, która przez dekady kształtowała polski system zabezpieczenia społecznego zarówno od strony teoretycznej, jak i praktycznej. Jej droga od młodej prawniczki po prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i rektora jednej z warszawskich uczelni pokazuje, jak głęboka wiedza akademicka może realnie zmienić codzienne życie milionów ludzi. Dziś jej głos wciąż wybrzmiewa w debatach o przyszłości emerytur, demografii i polityce rodzinnej, gdy Polska staje przed wyzwaniem starzejącego się społeczeństwa i potrzeby budowania odpornych mechanizmów ochrony socjalnej.
Jako specjalistka od międzynarodowego prawa zabezpieczenia społecznego i koordynacji systemów ubezpieczeniowych w Unii Europejskiej, Gertruda Uścińska wniosła do polskiej administracji perspektywę porównawczą, która pozwoliła lepiej chronić prawa osób pracujących za granicą oraz usprawnić wewnętrzne procesy. Jej ośmioletnia kadencja na czele ZUS (2016–2024) przyniosła jedną z najdalej idących transformacji cyfrowych w sektorze publicznym, a po odejściu z tej funkcji kontynuuje misję jako rektor Szkoły Głównej Mikołaja Kopernika oraz członkini Rady Rodziny i Demografii przy Prezydencie RP.
Te doświadczenia czynią ją wyjątkowym mostem między światem nauki a realnymi potrzebami obywateli – od przedsiębiorców rozliczających składki po seniorów planujących godną starość.
Droga akademicka – fundamenty eksperckiej wiedzy
Urodzona 23 stycznia 1958 roku Gertruda Uścińska ukończyła studia prawnicze na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach w 1981 roku. Już wtedy interesowała się zagadnieniami pracy i ochrony socjalnej, co szybko zaowocowało doktoratem uzyskanym w 1987 roku w Instytucie Pracy i Spraw Socjalnych. Tematyką przewodu doktorskiego były kwestie prawne związane z zabezpieczeniem społecznym – obszar, który w kolejnych dekadach stał się jej specjalizacją.
W 2006 roku na Uniwersytecie Warszawskim uzyskała habilitację na podstawie rozprawy „Świadczenia z zabezpieczenia społecznego w regulacjach międzynarodowych i polskich. Studium porównawcze”. Praca ta pokazała, jak polskie rozwiązania wpisują się w standardy unijne i konwencje Międzynarodowej Organizacji Pracy, szczególnie w kontekście swobodnego przepływu pracowników. Siedem lat później, w 2015 roku, otrzymała tytuł profesora nauk społecznych.
Na Uniwersytecie Warszawskim, na Wydziale Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych, kieruje Centrum Badań nad Zabezpieczeniem Społecznym. Jest autorką kluczowych publikacji, w tym książek „Prawo zabezpieczenia społecznego” (2021) oraz „Prawo ubezpieczeń społecznych. Zasady, finansowanie, organizacja” (wydanie drugie 2022). Jako redaktor naczelna czasopisma „Zabezpieczenie Społeczne. Teoria, Prawo, Praktyka” wpływa na rozwój dyskursu naukowego w Polsce. Jej wykłady gościły na uczelniach i konferencjach w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych, Australii, Japonii oraz wielu krajach europejskich.
Te osiągnięcia nie były jedynie tytułem na wizytówce. Wiedza o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w UE pozwalała jej później skutecznie bronić interesów Polaków pracujących za granicą – czy to w zakresie sumowania okresów składkowych, czy dostępu do świadczeń chorobowych i emerytalnych.
Prezesura w ZUS – cyfrowa rewolucja w sercu państwa
11 lutego 2016 roku Gertruda Uścińska objęła stanowisko prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Instytucja, z którą zetknęło się niemal każde dorosłe życie w Polsce, wymagała wówczas głębokiej modernizacji. Kolejki, papierowe formularze i skomplikowane rozliczenia z wieloma funduszami (ubezpieczeń społecznych, pracy, gwarantowanych świadczeń pracowniczych) generowały błędy i frustrację zarówno po stronie płatników, jak i świadczeniobiorców.
Jedną z najważniejszych zmian stała się reforma e-składki wprowadzona w 2018 roku. Zamiast kilku przelewów na różne rachunki wystarczyło wpłacić środki na indywidualny numer rachunku składkowego. System automatycznie rozksięgowywał wpłaty na właściwe fundusze, eliminując zaległości wynikające z pomyłek. Wpływy w ramach tego rozwiązania szybko przekroczyły setki miliardów złotych, a mechanizm ten posłużył później za wzór dla mikrorachunków podatkowych.
Równolegle rozwijała się Platforma Usług Elektronicznych PUE ZUS. Profil na platformie pozwala dziś sprawdzić historię składek, symulować wysokość przyszłej emerytury, składać wnioski o świadczenia czy zgłaszać e-zwolnienia lekarskie. Elektroniczne zwolnienia lekarskie (e-ZLA), wdrożone na szeroką skalę w tym okresie, skróciły obieg dokumentów i przyspieszyły wypłaty zasiłków chorobowych.
Transformacja cyfrowa pod kierownictwem Gertrudy Uścińskiej uczyniła z ZUS jedną z najbardziej zaawansowanych instytucji administracji publicznej w Polsce – instytucję, która w czasie pandemii COVID-19 mogła w rekordowym tempie uruchomić mechanizmy wsparcia dla przedsiębiorców i pracowników.
W latach 2020–2021 ZUS zwalniał z opłacania składek setki tysięcy firm, wypłacał świadczenia postojowe i szybko adaptował się do pracy zdalnej. Dzięki wcześniejszym inwestycjom w infrastrukturę cyfrową procesy te przebiegały sprawniej niż w wielu innych krajach. Instytucja otrzymała za to m.in. Polską Nagrodę Innowacyjności.
Międzynarodowy wymiar i uznanie
Równolegle z pracą w kraju Gertruda Uścińska aktywnie działała na arenie międzynarodowej. Jako przewodnicząca komitetu sterującego komisji technicznej Międzynarodowego Stowarzyszenia Zabezpieczenia Społecznego (ISSA) ds. ubezpieczeń z tytułu starości, niezdolności do pracy i śmierci żywiciela oraz członkini biura zarządzającego tej organizacji, reprezentowała polskie doświadczenia na forum globalnym. W 2019 roku w Genewie podczas obchodów stulecia Międzynarodowej Organizacji Pracy przedstawiła polskie rozwiązania w zakresie budowy odpornych systemów ochrony socjalnej.
W 2018 roku odznaczono ją Złotym Krzyżem Zasługi, a w 2022 roku Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Znalazła się też wysoko w rankingach najbardziej wpływowych prawników i osób w polskiej gospodarce.
Po ZUS – kontynuacja misji w edukacji i polityce demograficznej
10 stycznia 2024 roku zakończyła kadencję prezesa ZUS. Kilka miesięcy później, w lipcu 2024, objęła funkcję pełniącego obowiązki rektora Szkoły Głównej Mikołaja Kopernika w Warszawie, a w roku akademickim 2025/2026 prowadziła inaugurację jako rektor. Uczelnia ta, łącząca kształcenie praktyczne z badaniami, zyskała w niej lidera z unikalnym doświadczeniem zarządzania dużą instytucją publiczną.
W grudniu 2025 roku prezydent Karol Nawrocki powołał ją w skład nowo utworzonej Rady Rodziny i Demografii. To gremium doradcze ma wypracowywać rekomendacje w zakresie polityki prorodzinnej i przeciwdziałania kryzysowi demograficznemu – jednemu z największych wyzwań Polski na najbliższe dekady.
Gertruda Uścińska od lat podkreśla, że system emerytalny oparty wyłącznie na ZUS nie wystarczy w obliczu starzejącego się społeczeństwa i malejącej liczby osób w wieku produkcyjnym. W publicznych wypowiedziach z 2026 roku przypomina, że już od reformy z 1999 roku mówi o konieczności dywersyfikacji źródeł dochodu na starość – poprzez pracownicze plany kapitałowe, indywidualne konta emerytalne czy inne formy oszczędzania. Jej zdaniem państwo powinno tworzyć zachęty do dłuższej aktywności zawodowej, a jednocześnie wspierać rodziny, by odwrócić niekorzystne trendy demograficzne.
Praktyczne lekcje dla każdego Polaka
Doświadczenia Gertrudy Uścińskiej przekładają się na konkretne rady, które warto wdrożyć niezależnie od wieku.
Oto kilka kluczowych obszarów, na które zwraca uwagę:
- Regularne sprawdzanie konta w ZUS – poprzez PUE ZUS lub aplikację mobilną można zweryfikować okresy składkowe, wysokość kapitału początkowego i symulowaną emeryturę. Wczesne wykrycie luk pozwala je uzupełnić.
- Dywersyfikacja zabezpieczenia – ZUS stanowi solidną podstawę, ale dodatkowe filary (PPK, IKE, IKZE) zwiększają odporność na zmiany demograficzne i decyzje polityczne.
- Pełne rozliczanie składek – każdy miesiąc opłaconych składek przekłada się na wyższą emeryturę lub rentę; unikanie szarej strefy chroni nie tylko dziś, ale przede wszystkim jutro.
- Dłuższa aktywność zawodowa – system premiuje późniejsze przejście na emeryturę wyższymi świadczeniami; w warunkach wydłużającej się długości życia to racjonalna strategia.
- Wsparcie dla rodzin – polityka demograficzna, nad którą pracuje Rada Rodziny i Demografii, ma wpływ na przyszłe pokolenia płatników składek; każdy głos w tej debacie ma znaczenie.
| Kamień milowy | Rok | Wpływ na system i obywateli |
|---|---|---|
| Uzyskanie tytułu profesora | 2015 | Ugruntowanie pozycji eksperckiej w prawie zabezpieczenia społecznego i polityce społecznej |
| Wprowadzenie e-składki | 2018 | Uproszczenie rozliczeń, eliminacja błędów, wzorzec dla innych rozwiązań e-administracji |
| Transformacja cyfrowa ZUS w pandemii | 2020–2021 | Szybkie wsparcie dla firm i pracowników dzięki istniejącej infrastrukturze elektronicznej |
| Objęcie funkcji rektora SGMK | 2024 | Przeniesienie doświadczenia zarządzania instytucją publiczną do sfery edukacji wyższej |
| Powołanie do Rady Rodziny i Demografii | 2025 | Wpływ na kształtowanie długoterminowej polityki rodzinnej i odpowiedzi na kryzys demograficzny |
Te etapy pokazują spójną linię – od pogłębiania wiedzy, przez jej wdrażanie w największej instytucji ubezpieczeniowej kraju, aż po wpływ na przyszłe pokolenia poprzez edukację i doradztwo strategiczne.
Gertruda Uścińska udowadnia, że skuteczna polityka społeczna wymaga zarówno precyzyjnej wiedzy prawniczej, jak i umiejętności budowania nowoczesnych narzędzi, które służą ludziom na co dzień. Jej praca przypomina, że system emerytalny i zabezpieczenie społeczne to nie abstrakcyjne konstrukcje, lecz żywe mechanizmy decydujące o poczuciu bezpieczeństwa całych pokoleń – mechanizmy, które wciąż wymagają mądrego doskonalenia w obliczu zmian demograficznych i technologicznych.
